Deustuko elizaren gainean dagoen auzoa da Arangoiti, 1950eko hamarkadatik aurrera altxatuta Artxandako mendilerroaren eta Ibaizabaleko urertzaren artean altuera ertainean dagoen muino baten buru. Bost mila bat lagun bizi dira bertan. Inguru horri, hala ere, etxebizitza blokeak eraiki aurretik Goiri esan izan zaio. Zortzi bat baserri izan ziren bertan eta horietako batek iraun du, auzo-etxe gisa egokituta. Auzo horretan egon zen, halaber, Deustuko kaputxinoen komentua.

XX. mendera arte, Arangoiti Deustuan, batez ere iturburua izan da, Berriz azpiko magalaren erdian sortu, Done Peri elizaren ondotik igaro eta gaur egungo Botikazarreko parkean Ibaizabalekin bat egiten zuena. Ur ospetsuak izan ziren, kalitate onekoak. XIX. mendean latsarria paratu zuten eliza baino apur bat beherago, frontoiari atxikita, inguru hartako emakumeek lixiba bertan egin zezaten. XX. mendean lur azpian sartu zuten erreka hori.

Erreka eta iturriaz gain, Arangoiti esan izan zaio sorburutik elizaraino zabaltzen zen mendiari. Jabetza zela medio, auzi mardula eragin zuen lur sail horrek Doneperiaga dorretxeko jaunaren eta Done Peri elizaren artean XVIII. mendean. 1731n Valladolideko Errege Kantzelaritzako Bizkaiko Aretoan zegoen. Egiari zor Doneperiaga dorretxeko jabegoen artean aipatu zuten Arangoiti mendia ehun urte lehenago, 1612an, izen bateko etxearekin batera. Hala ere, etxearen arrastoa orduan galdu zen.

Edozelan be, Arangoiti, berez, ura lur azpitik zerion lekua zen. Eta harengandik hurbilen zegoen baserriari, Goiri Zarrari, alegia, Arangoiti izena erantsi zioten XVIII. mendean bertan. Goiri auzoak zortzi bat baserri eduki zituen, denak Artxandako mendilerroaren azpiko talaia txiki horretara igota. Baserri haiek Deustuko zaharrenen artean zeuden. Asko XVI. mendeko agirietan aipatzen dituzte. Haietako bakarrak iraun du, hala ere: Agirre txakolindegia izandakoa. Bilboko Udalak erosi zuen eta, auzoko elkarteen eskaria zaharrari erantzunez, 2008an zaharberri eta auzo-etxe gisa egokitu zuen.

Goiri auzoan egon zen, halaber, Deustuko kaputxinoen komentua. 1744an heldu ziren bertara eta, auzi-mauzitan irabazle atera eta gero, 1753an lortu zuten Goiri Aurrekoetxea baserriaren eta haren lursailen jabetza. Orduan ekin zioten komentua eraikitzeari. Zorte gutxirekin, hala ere, lehenengo karlistadan zeharo galdu zelako. Bertan Miramar jauregi dotorea altxarazi zuen Migel Uribarrik XIX. mendearen amaieran.

Txaleta, inguruetako baserriak bezalaxe, XX. mendearen bigarren erdialdean desagertu zen, urbanizazio prozesuaren ondorioz. Lehenengo etxebizitza blokeak 1950eko hamarkadan eraiki zituzten, Arangoiti baserriaren inguruan, alegia, Goiri auzoko behealdean. Emigrazio handiko urteak ziren haiek eta etxebizitza premia larria zegoen Bilbon, batez ere beharginentzako etxeak. Di-da batean, Goiriko baserriak buru zituen muino bakartia bost mila bizilaguneko auzo langilea bilakatu zen. Urbanizazio arin haren kalitatea ez zen behar bezalakoa izan.

Goiri desagertu eta Arangoiti jaio zen, handik eta hemendik etorritako jendeekin. Gaur ere halakoxea da: inguruetako unibertsitateetako ikasle euskaldunak, Espainiako bazter askotako beharginak, beste kontinenteetako etorkinak… Orografiak bide eman dio isolamenduari, aldats gogorrak baitaude alde guztietatik eta urteetan komunikabideak (igogailua barne) eskasak izan dira. Ghettoa izateko joerak, ostera, dinamika sozial biziez baztertu dira. 1967an auzo elkartea osatu zuten, Bilbokoen artean aitzindarietakoa. Orduan herritarrek eurek hartu zuten baldintza txarretan eraikitako auzoa hobetzeko lana eta egoeraren arduradunak salatu egin zituzten (eraikitzaileak, instituzioak). Gaur egun, bertako elkarteek, besteak beste, auzoko jaiak (Txapel jaiak, ekainean), euskal jaia (maiatzean) eta inauteriak antolatzen dituzte. Zerbitzu publikoei dagokienez, auzo-etxeaz gain, eskola eta osasun-etxea dauka Arangoitik.

Hektor Ortega