Deustua elizatea lehenengo eta, ondoren, udalerria izan zen 1925 urtera arte. Harrez gero Bilboren baitan dago. Bizkaiko hiriburuko lehenengo barrutia osatzen du. Bertan 50.000 pertsona bizi dira, Deustua, Arangoiti, Erribera-ZorrotzaurreIbarrekolandaSan Ignazio, Elorrieta eta Berriz auzoetan banatuta.

Goi Erdi Aroan erdialdeko Bizkaia feudalizatuan zegoen Deustua eta irudi horrekin bat dator haren izena dakarren lehenengo agiria (1162). Begoñako nekazari-morroi (collazo) baten donazioa da eta oparia baieztatu zutenen artean “Garcia Garcez de Dusto” zegoen. Zaharragoa da, XI. mendekoa alegia, Deustuko hareharrizko hilobi-estalki apaindua. Adituen ustez, elizadun herrixka bati dagokio. Deustuko Erdi Aroko eliza hura gaurkoa baino beherago zegoela pentsa liteke, estalkia Hizkuntza Eskolaren orubean aurkitu zuten eta.

Feudalizazioa areagotu zen bandokideen arteko gerran. XIV. mendean Luzarra etxekoak Ganguren mendiko borrokaldi baten agertu ziren. Hurrengo mendean oinaztarren buru Gonzalo Gomez Butroekoa Deustuko elizaz jabetu zen indarraren indarrez. XV. mendekoak dira, halaber, Deustua elizate gisa ageri den lehen dokumentuak. Eta 1573. urtetik Bizkaiko Batzar Nagusietan 35. jesarlekua eduki zuen, Uribeko merindadeko elizateen artean. Orduan fiel bi izaten ziren errepublikaren buru, urtebeterako izendatuak. 1662an herriko ordenantzak onartu zituen Deustuak.

Elizate gisa eduki zuen gatazkarik handiena Bilborekikoa izan zen. Sorrera-agiriak Bilbori aitortu zion barrutian egon arren, Deustua elizate gisa eratu zen. 1570ean Bilboko alkateak jurisdikzio ahalmena lortu zuen Deustuko auzi zibil eta kriminaletan. Jurisdikzio horren erakusgarri, alkatea Deustuan sartu ahal zen aginte makila goian zeramala. Eta egin, egin zuen. XVIII. mendean hirutan joaten zen Bilboko alkatea Deustura agintari: Done Peri egunean, San Bartolome egunean eta San Silbestre egunean. Deustuarrek sarritan agertu zuten erakustaldi haiekiko arbuioa.

Foruak endekatu ahala, albo-herriak bereganatzeko saiakerak egin zituen Bilbok. Lehen ahalegin (1822) ustelaren ostean, 1870ean Begoñako eta Abandoko zati bana eskuratu zituen. 1890ean Abando osoaz jabetu zen eta, azkenik, 1925eko urtebarri egunean, Begoñaz eta Deustuaz. Anexioak deustuarren helegiteak eta protesta biziak eragin zituen.

Elizate edo udalerri gisa iraun zuen bitartean Deustuak arima bi eduki zituen, bereizirik baina estu loturik. Alde batetik, portua, merkataritzari eta nabigazioari lotua, eskifaia arrotzen ostatu, eta bela, ontzi eta barkuek behar zituzten gaien hornitzaile. Bestetik, baserri herria, gari, arto, barazki eta txakolin ekoizlea. Lehenengoarentzat XIX. mendeko idazleek Bekoerri izena aipatu zuten, baina ohikoagoa izan bide zen Olabeaga, nahiz eta XX. mendetik ibaiaz beste aldeari soilik esaten zaion horrela. Bilboraino heltzerik ez zeukaten ontzi handien portua izan zen Deustuko Olabeaga.

Baserri aldeari Goierri esan izan zaio. Hura ez zen leku finkoa, baserri bizitzari lotutako eremua baino. Esparru hori txikiagotu ahala, Goierri izenaren hedadura ere murriztu zen. Deustuan berrehunen bat baserri izan ziren, zein bere ortu, arlo, mahasti eta zuhaiztiekin. 

XIX. mendearen amaieran Deustuko Udalak herria eratzeko ondoko auzo hauek aitortu zituen: Berriz (Berriz eta gaur egungo Arangoiti), Tellaetxe (San Ignazio-Elorrieta), Zorrotzaurre (Zorrotzaurre), Luzarra (Elexaldetik, eliz ondotik alegia, Salberaino), Madariaga (Ibarrekolanda, Etxezuri eta Madariaga etorbidea), Botika eta Erribera. Ordurako deustuar gehienak Erriberan bizi ziren.

Lehenengo karlistadaren ondoren garapen kapitalistari ateak ireki zizkiotenean, Toldos Goyoaga, Artiach galletak eta ontzigintzarekin lotutako lantegiak (Unzuetaren ontziola, Kortadi, Alejandro Bengoetxea, Vicinay kateak…) hazi ziren. Gerora izen handia hartu zuten marka batzuk Deustuan jaio (Chimbo xaboiak 1867an sortu zen Erriberan) edo egon ziren (Licor del Polo, 1881). Eta, jakina, Bilbo aldean nagusitu zen burdingintza: Talleres de Deusto (1891), Tubos Forjados (Elorrieta, 1893), Aceros de Elorrieta (1916)…

Langile mugimendua ere orduan hasi zen. PSOEk atala zeukan 1897an eta ondoren anarkistak eta komunistak agertu ziren. EAJk laster eratu zuen Deustuko Uri Batzarra (1904an lehen batzokia ireki zuen), eta are lehenago (1894) tradizionalistek. Indar horiek talka egin zuten gerra zibilean. Hemen ere irabazleek estu erabili zituzten garaituak. 

Aldaketa garai hartan galtzaile atera zen euskara. 1830ko hamarkadan euskaldun elebakarrak ugariak ziren oraindik Deustuan. Mendea amaitu orduko, ostera, lehenengo deustuar erdaldun elebakarrak agertu ziren. Endekatuta ere, hizkuntzak eutsi egin zuen Francoren diktaduraren errepresioak transmisioa eten zuen arte. Orduan sortu zen herri mugimendua (ikastolak, gau eskolak) hizkuntza suspertzeko. XXI. mendeko lehenengo hamarkadan deustuarren %25 euskalduna zen.

Bilbok Deustua bereganatu zuenetik zabalgunerako baliatu nahi izan zuen. Deustuko kanalak joera areagotu besterik ez zuen egin, lantegiak penintsula bihurtutako Erribera eta Zorrotzaurrera mugatuta gelditu ziren eta. Gainerako orubeak (lantegiak nahiz baserriak) etxegintzaren mesedetan sakrifikatu ziren. XXI. mendeko Deustua urbanizatuak itxura berria dakar, kanala bururaino eramanda Erribera eta Zorrotzaurre uharte geldituko baitira. 

Hektor Ortega